تقسیم بندی دیگر از ساخت واژه های غیر ساده

دکتر محمدعلی نوری خوش رودباری

دانشگاه فرهنگیان، ایران

در یک نگاه کلی می توان واژه را از حیث ساختمان به ساده و غیر ساده تقسیم کرد. یکی از مشهورترین نظریه ها واژه های غیر ساده را مشتمل بر مشتق، مرکب و مشتق – مرکب می داند. تاکنون کسی قاعده های ساخت واژه های غیر ساده را از حیث آزاد یا وابسته بودن تکواژهای سازندۀ آن ها، بیان نکرده است. این مقاله برای اولین بار این قاعده ها را فراپیش می نهد: اهمیّت این قواعد این است که کار یادگیری واژه های غیر ساده را برای فارسی زبانان و بویژه برای غیر فارسی زبانان بسیار آسان می کند. مقایسه این قاعده ها با قاعده های مبتنی بر نوع دستوری هر یک از تکواژهای سازنده واژه های غیر ساده، ادعای ما را ثابت می کند. قاعده اصلی ساخت واژه های مرکب «تکواژآزاد  + تکواژ آزاد» است مثل کتابخانه . یک یا چند تکواژ آزاد می تواند به این قاعده افزوده شود. ساخت واژه های مشتق دارای سه قاعده اصلی است: پیشوند + تکواژ آزاد (مثل با ادب) ، تکواژ آزاد + پسوند (مثل هنرمند) ، پیشوند + تکواژ آزاد + پسوند (مثل بی هنری). یک یا چند پیشوند یا پسوند می تواند به قاعده های سه گانه بالا افزوده شود. قاعده های اصلی ساخت واژه های مشتق – مرکب عبارتند از: تکواژ آزاد + تکواژ آزاد + پسوند (مثل خودخواهی) (که شکل دیگری هم دارد و آن این است: تکواژ آزاد + پسوند + تکواژ آزاد (مثل دانش سرا) ) و پیشوند + تکواژ آزاد + تکواژ آزاد (مثل ناجوان مرد) ( که شکل دیگر آن تکواژ آزاد + پیشوند + تکواژ آزاد است (مثل حقوق بگیر) و تکواژ آزاد + میان وند + تکواژ آزاد (مثل سرتاسر) یک یا چند تکواژ آزاد یاپیشوند یا پسوند می تواند به قاعده های بالا افزوده شود.

چکیده بالا بخشی از مقاله ای است که در اولین کنفرانس بین المللی بررسی مسائل جاری زبان ها، زبان شناسی، ترجمه و ادبیات (WWW.TLLL.IR) ، 15-14 بهمن 1395،  اهواز، پذیرفته شده است.