مهدیه کارآموز و دکترآزاده شریفی مقدم
دانشگاه شیراز و دانشگاه شهید باهنر کرمان، ایران
همزمان با پيدايش نخستين اجتماعات انسانی و به واسطه ی نياز انسان ها به ارتباط با يكديگر، زبان به وجود آمد. زبان پديده ی يك دست و يكپارچه نيست و گونه های مختلف فردي، محلي و اجتماعي دارد كه توسط افراد و گروه هاي اجتماعی گوناگون در هر منطقه ی جغرافيايی و در موقعيت هاي مختلف استفاده می شوند. گونه يك مفهوم عام است كه در يك نظام زبانی، بدون آن كه بر روي زبان، لهجه يا گويش بودن آن صحبت شود، می توان از آن به عنوان يك اصطلاح عام استفاده كرد. (مدرسي ،1368:132). لهجه و گويش زادگاه اصلی، هويت ملی و قدمت تاريخی گويندگان زبان را تعيين می كند. با مطالعه ی گويش ها ، گونه هاو لهجه ها علاوه بر بازشناسی لغات كهن در متون ادب فارسی، آگاهی از دگرگونی های آوايی،واجی، صرفی-نحوی، معنايی و واژگانی در طول زمان در مناطق مختلف به طبقه بندی دقيق تر زبان ها و گويش ها و لهجه ها ايرانی پرداخت و از روابط موجود ميان آن ها شناخت پيدا كرد و اقدام به تهيه ی اطلس گويشی كرد تا بتوان به بررسي تطبيقی آنها پرداخت. اين مقاله به هدف بررسی ويژگی های واجی گونه كرمانی صورت گرفته است. گونه كرمانی، شاخه ای از فارسی معيار در استان كرمان است. نتايج حاصل از اين بررسي نشان داد كه در زبان گفتاری و كاربرد تعدادی لغت و اصطلاح و نيز در بعضی قواعد دستوري ويژگي هايي موجود است كه خاص كرمانيان است و معرف آنها. به عنوان نمونه، تبديل بسياری از واج های آغازين به صورت واج /e/ به صورت سازه كسره از ويژگيهای اصلي اين گونه است. در هجاي باز واج /e/ [پيشين،گسترده،نيم بسته] به جاي واج/æ/[پيشين، گسترده،باز]به كار مي رود.كرمانی ها /δ/ و /q / راكاملا متمايز تلفظ مي كنند. هر يك از واج ها (همخوان ها و واكه ها) از نظر واج شناسی توصيف شدند. ساخت هجايی گونه كرمانی مورد بررسی قرار گرفت. چگونگی ابدال، حذف، همگوني همخوان ها ، قلب ، کشش ،تکیه و آهنگ در اين گونه از طريق مقايسه ی فارسي معيار وگونه كرماني مورد تجزيه و تحليل قرار گرفتند. امروزه لهجه شناسی و گويش شناسی از اهميت بسزايي برخوردار است. لهجه و گويش زادگاه اصلي، هويت ملی و قدمت تاريخی گويندگان زبان را تعيين می كند و منبعی گران بها برای يافتن كلماتي هستند كه به دلايل متعدد متروك شده و از شاخه هاي گفتگو خارج شده اند. با بررسی وتحليل داده های گويشی كه احتمال از بين رفتنشان بسيار زياد است می توان پی به بسياری از ناشناخته های زبانی برد و برخی از ابهامات زبان شناختی را برطرف نمود. لذا بايستی هر چه سريعتر در جهت شناسايی، ضبط و توصيف و ثبت گويش ها ،گونه ها و لهجه هاي ايراني قدم برداريم.
چکیده بالا بخشی از مقاله ای است که در اولین کنفرانس بین المللی بررسی مسائل جاری زبان ها، زبان شناسی، ترجمه و ادبیات (WWW.TLLL.IR) ، 15-14 بهمن 1395، اهواز، پذیرفته شده است.
