نقد و ارزشیابی تصاوير كتاب های زبان انگلیسی در پایه اول، دوم و سوم دوره متوسطه اول

دکتر علی روحانی(دانشیار زبان انگلیسی، دانشگاه شهرکرد) و هانیه شفیعی راد(دانشجوی کارشناسی ارشد آموزش زبان انگلیسی، دانشگاه شهرکرد)، ایران

چکیده

بررسی کمی و کیفی کتاب های آموزشی به عنوان مهم ترین رکن آموزش از دیرباز بسیار مورد توجه اساتید و مولفین کتابها قرار گرفته است. تصوير در کارایی کتاب های آموزش زبان انگلیسی اهميت بسزايي دارد ، زيرا تصویر در كنار متن فرايند يادگيري  را تسهیل می کند. در این میان، نقش آموزشی تصاویر زمانی برجسته تر می شود که نحوه ومیزان ارائه تصاویر هرچه بیشتر مطابق با اهداف آموزشی مورد نظر باشد. تحقیق حاضر می کوشد تا با کمک تجزیه تحلیل تصاویر کتاب های آموزش زبان انگلیسی به  یافته های تحلیلی در مورد کیفیت تصاویر دست یابد. بدین منظور با بررسی و مقایسه تعادل رعایت شده در تصاویر سه کتاب آموزش زبان انگلیسی در سه مقطع هفتم، هشتم و نهم در مدارس ایران ، در زمینه رنگی یا سیاه و سفید بودن تصاویر از یک جهت، و تعادل و تناسب بین تصاویر واقعی و تصاویر نقاشی شده از جهت دیگر، و همچنین تجزیه و تحلیل در مورد اهداف  مورد نظر تصاویر به نتایجی درباره نقش تزیینی یا نقش آموزشی تصاویر رسیده است. یافته های این تحقیق نشان می دهد که بیشتر تصاویر ارائه شده با کیفیت رنگی و به شکل تصاویر واقعی است که این در حقیقت به کیفیت واقعی و ملموس بودن مطالب درسی کمک می کند؛ علاوه بر این، تنها تعداد معدودی از تصاویر کتاب نقش تزیینی دارند و بیشتر در جهت آموزشی می باشند تا به فهم بهتر مطالب و متون کتاب کمک نمایند؛ هرچند از بعد جذابیت، تصاویر کتاب ها کمتر می توانند مورد  توجه و حمایت زبان آموزان قرار گیرد.

کلید واژه ها: آموزش، تصاویر، کتاب زبان انگلیسی هفتم ، هشتم، و نهم

(جهت دانلود فایل اصل مقاله به فرمت پی دی اف، کلیک نمایید)

1. مقدمه

استفاده از وسایل سمعی و بصری در امر آموزش زبان انگلیسی همواره مورد توجه محققان و معلمان بوده‌است. دراین میان تصاویر به عنوان وسایل کمک آموزشی همواره کمک شایانی در زمینه انتقال و فهم مطالب آموزشی داشته است؛ به ویژه اینکه آموزش اگر همراه با تصاویر مناسب و مرتبط باشد می‌تواند باعث جذاب‌تر شدن و مفرح‌تر شدن آموزش شود که این خود به فهم بهتر متون ویادگیری دراز‌مدت مطالب آموزشی کمک می‌کند.

زبان تصوير به عنوان قدیمی ترین ابزار انتقال دانش بشری قادر است مؤثرتر از هر وسيله ارتباطي ديگردانش بشر را نشرو پرورش دهد (زارعي زواركي و جعفرخاني1392، ص28); چرا که طبق تحقیقات به عمل آمده در این زمینه بیش از 70 درصد یادگیری انسان از طریق قوه بینایی انجام می‌شود. ذهن قادر است جزئیات تصاویر را بادقت بیشتری و در مدت‌زمان کمتری به‌خاطر بیاورد(سعدی ,1376، ص20; شادقزوینی،1387، ص291). همچنین ابوالفرج(1966، ص126) در کتاب خود اذعان داشته است که:« تصوير واژه به خواننده كمک می‌كند تا معني آن  را، به صورت دقيق، در ذهن تجسم كند. «

نقش آموزش زبان دوم از طریق شنیداری- دیداری که در دهه‌های اخیر مورد توجه زبانشناسان و محققان قرار گرفته‌است، می‌کوشد تا هر چه بیشتربه بیان جایگاه ویژه تصاویر در امر آموزش زبان بپردازد(صدرزاده ,1384، ص123). یادگیری زبان انگلیسی نیز که هم‌اکنون پر کاربردترین زبان دنیا است مستلزم بکارگیری نوین‌ترین شیوه های آموزشی می‌باشد. این بدین معناست که در فن آموزش و یادگیری زبان باید توجه بیشتری به مسئله اهمیت یادگیری از طریق قدرت بینایی و شنوایی داشت.

از مهم‌ترین ابزار و اجزاﺀ آموزشی که می‌تواند به تقویت قوای بینایی زبان آموزان کمک کند می‌توان به کتاب و مواد درسی اشاره کرد. نقش و اهمیت کتاب‌های درسی طبق نظر هاچينسون وتورز^[1](1994)، نقل شده در مقاله محمودی و مرادی (1394) در امرآموزش انكارناپذير است. در اين رابطه ، شلدون^[2](1988) (نقل شده در مقاله محمودی و مرادی ،1394)  نیز اذعان دارد كه كتابهاي درسي در برنامه‌هاي آموزش زبان انگليسي از اهميت بسزایی برخوردارند، وي همچنین مزایای زیادی را در استفاده از کتاب درسی برشمرده است، او اضافه می‌کند که بدون كتاب درسي، تمامي محيط هاي آموزشي ناقص مي‌باشند. درواقع، تعداد زیادی از محققان و صاحب نظران از جمله شلدون (1988)، و هيكرافت^[3](1998)، نقل شده در مقاله محمودی و مرادی ،1394) معتقدند كه كتاب‌هاي درسي قلب تپندهی برنامه‌هاي آموزش زبان انگليسي هستند و باید درعین حال که دربرگیرندهی تمام اهداف آموزشی هستند باید تمامی نیازها ،روش ها، و ارزش هاي برنامه آموزشي را نیز شامل شوند. این در حالی‌است که طبق گفته‌ی تقی‌پور (1385)؛ جهانگرد (2003) ؛ عزيزي‌فر و باغلاني (2014) (همانگونه که در مقاله محمودی مرادی اشاره شده، 1394) کتابهای زبان انگلیسی در مدارس ایران هرگز در برگیرنده‌ی نیازها و انتظارات معلمان و شاگردان نبوده‌اند.

2. تاریخچه پژوهش

نقد و ارزشيابي تصاویر كتاب‌هاي درسي را ميتوان از ابعاد مختلفی انجام داد. دراين قسمت به بررسي اجمالي تعداد محدودي ازتحقیقاتی پرداخته مي‌شود كه از زواياي مختلف، تصاویر كتابهاي درسي رادر جهت  بهبود و توسعه کارآمدی اجزا و اهداف و مهارت های مدنظردر بافت آموزشی مورد تجزیه و تحلیل کمی و کیفی قرار داده‌اند.

 ازجمله موثرترين مطالعات انجام شده در‌حوزه‌ي نقد و ارزشیابی ميتوان به مقاله‌اي كه روحانی و سعیدی فر(1393) انجام داده‌اند اشاره نمود. آنها تلاش كردند تا با نظرخواهي از دبيران مجرب كتاب‌هاي زبان انگليسي و دانش آموزان، کتاب‌های زبان انگلیسی مقطع متوسطه را از حیث تاثیر تصاویر در برآورده‌کردن نیاز دانش‌آموزان و نیل به اهداف آموزشی معلمان مورد ارزشيابي وتحليل محتوا قرار دهند. بدين منظور، كتاب‌هاي درسي زبان انگليسي دوره راهنمايي و 35 نفر ازدبيران زبان انگليسي و 49 نقر از دانش آموزان راهنمایی به عنوان جامعه‌ی آماري تحقيق انتخاب شدند. داده‌هاي مورد نياز از طريق پرسشنامه نظرخواهي از دبيران جمع آوري گرديد و با استفاده ازآمار توصيفي و استنباطي مورد تجزيه وتحليل قرارگرفت . يافته‌هاي اين مطالعه نشان داد كه دبیران در مورد مسئله ارتباط منطقی تصاویر با اهداف آموزشی کتاب نظر کاملا موافقی داشتند. این در حالی است که دانش اموزان اعتقادی به وجود ارتباط بین تصاویر کتاب و اهداف آموزشی نداشتند. علاوه بر این، به نظر معلمان اگرتصاویر کتاب ها  بیشتربتوانند بازتاب دهنده‌ی ارزشهای مذهبی و فرهنگی باشند، امر‌آموزش دانش‌آموزان با راحتی بیشتری انجام خواهدگرفت. اگرچه جهانگرد(2003) كتاب‌هاي زبان انگليسي دوره متوسطه و دوره پيش دانشگاهي را تحليل و بررسي كرد، يافته‌هاي تحقيق او نشان داد كه كتابهاي زبان انگليسي دوره متوسطه از نظر كارآمدي و موثر‌بودن عملكرد ضعيفي دارند و به شدت نيازمند تجديدنظرو بازبيني هستند.

 در تحقيقي مشابه، مقتدی(2012) کوشید تا با تجزیه و تحلیل آماری تصاویر کتاب‌های مقطع دبیرستان به توصیف کیفی تصاویر بپردازد. هدف تحقیق او که یافتن تعادل و تناسب بین تعداد تصاویر رنگی و سیاه-سفید، و همچنین مقایسه تصاویر واقعی و نقاشی از دیگر سو بود. یافته های تحقیق او ثابت کرد اگرچه برتری با تصاویر رنگی بود، اما بیشتر تصاویر نه به صورت واقعی بلکه به شکل غیر واقعی و نقاشی بودند. علاوه براین جنبه زیبایی- شناختی تصاویر  نشان داد که از بین سه گروه اهداف مطرح شده در مورد کاربرد تصاویر ،  هدف پاسخ به محرک در درجه اول اهداف تصاویر بود، درحالی که تصاویری با هدف شرح بیشتر مطالب در ردیف دوم اهمیت قرار می‌گرفتند و هیچ کدام از تصاویر سازنده و به منظور پرورش خلاقیت زبان آموزان نبود.

علاوه بر اين روحانی، جم و جمشید زاده (دانشگاه شهرکرد، 1393)، به تحقیق درباره پیوستگی هاي بين تصوير و متن در كتاب‌هاي آموزش زبان انگليسي كاتينگ ايج^[4] و امريكن انگليش[5] فايل براساس چارچوب نظرية نقش گراي‌هاليدي^[6] و نظريه نشانه شناسي كرس^[7]و فان ليوين^[8] پرداختند. در این پژوهش سعی کردند تا رابطه‌ای بین پیوستگی تصاویر و متن کتاب و میزان یادگیری زبان آموزان را پیدا کنند. اين پژوهش سه معناي انديشگاني، بينا فردي، و متني را در تصاوير و متن بررسي مي‌کرد؛ و سرانجام به رابطه‌ای محکم بین پيوستگي معنايي براي فهم متنهاي چند شيوه اي و تاثير آن بر مخاطب  رسیدند.

یزدانمهر و شوقی (2014)، کوشیدند تا به مقایسه کتب درسی زبان انگلیسی مدارس کشور و موسسات خصوصی بپردازند. در این مطالعه آن‌ها علاوه بر اینکه تفاوت فاحشی بین کیفیت تصاویر دو گروه مشاهده کردند، به بیان شاخصه های استانداردسازی تصاویر کتاب‌های درسی نیز پرداختنند.

همانگونه که مشاهده شد علی رغم انبوه مطالعات در زمینه کیفیت تصاویر کتب زبان انگلیسی در ایران، تحقیق کامل و جامع در زمینه نقد و بررسی کیفیت تصاویر کتب تازه منتشر شده Prospect  مقطع متوسطه اول در مدارس ایران وجود ندارد.

2.1. جایگاه و نقش تصویر در آموزش

عکس‌ها و تصاویر قسمتی از واقعیت‌های مارامجسم می‌کنند. به طور معمول، تصاویر موجود در کتاب‌ها همه‌ی مفهوم را به طور کامل بیان نمی‌کنند، اما کمک می‌کند دانش‌آموزان بر روی قسمت‌های مهمی که مورد توجه مولف بوده‌است تمرکز کنند (دیموپولوس، کولیدز ، اسکلاونتی^[9]  ، 2003).

به گفته‌ی پیک^[10] (1993) تصاویر قادرند تا دانش‌آموزان را برای مطالعه‌ی متن همراه‌آن تشویق کنند؛ بوسیله‌ی تصاویر میزان دقت دانش‌آموز بالا می‌رود و آن‌ها را تشویق به فرآیند خواندن جزئیات متن برای درک بهتر تصویر میکند. به کمک تصویر میتوان متن را به طور روشن و واضح توضیح داد، و همچنین در دانش‌آموز یک یادآوری بالقوه ای ایجاد میکند که با دیدن تصویر، متن را نیز به خاطر می‌آورد.

به واسطه‌ی استفاده از تصاویر دانش‌آموزان میتوانند معلومات قبلی خویش را فعال کنند؛ یعنی می‌توانند براساس دانش قبلی خود تصور کنند که با دیدن این تصویر موضوع درس جدید میتواند پیرامون چه مسائلی باشد، یا اطلاعاتی راجع به درس قبلی در ذهنش خطور کند (کو، و کیم^[11]، 1999).

برای یادگیری هدفمند، دانش‌آموز نیازمند ایجاد پیوندی بین نشانه های زبانی و تصویری میباشد (میر، اسنهاف، بور، و مارس^[12]،1995). شفاف سازی توسط تصاویر دیداری یک چارچوبی را برای سهولت فرآیند درک متون نوشتاری ایجاد می‌کند (فنگ^[13]، 1996).

طبق گفته‌ی دانمید^[14] (2008)، دانش‌آموزان تصاویر را در کتاب های درسی به متن ترجیح می‌دهند، زیرا به واسطه‌ی تصاویر بهتر یاد میگیرند و راحت‌تر بعد از دیدن تصاویر کلمات را به صورت گفتاری درک می‌کنند. تصاویر خوب  در کتاب های درسی می‌تواند مغز دانش‌آموز را از فعالیت های روزمره علمی و معمول خالی کند و او را به سمت تفکر اکتشافی سوق دهد(کو، کیم، 1999).

2.2. چارچوب نظري پژوهش

موریس سنداک^[15] ، تصویرگر مشهور کتاب کودکان، نقش و جایگاه تصاویر در کتاب‌ها را به دو دسته‌ی تزيين‌گر و گسترش دهندة متن تقسیم می کند; او همچنین می‌افزاید پدید آورنده اثر به عنوان یک تصویرگر می‌تواند بین این دو هدف انتخاب کند، یا اینکه تنها برداشت شما از تصویرها اینگونه باشد. بنابراین تصویرگر هم مانند نویسنده کتاب می تواند گویای مطالب مهمی باشد که گاهی به گفته ی لرين و سنداك^[16](1377) حتی از نوشته‌ها هم از نظر بار معنایی مهمتر می‌شوند.

 طبق گفته‌ی پورشه^[17]که تمامی ابزارهای دیداری را در تحقیقش بررسی کرد؛ اگرچه انواع فراوانی از ابزار آموزشی دیداری ازجمله نقاشی ،نقشه ،نمودار ،جدول ،و فیلم را می‌توان نام برد، اما تنها تصوير‌ها به عنوان بخش اعظم وسایل آموزشی مورد استفاده بشر از دیرباز بوده‌اند. اهمیت این موضوع را می‌توان از سنگ نوشته‌ها و زبان اولیه تصویری بشر از عصر کهن تا کنون مورد بررسی قرار داد.

 به قول نظر بیشتر روانشناسان و صاحب نظران آموزشی چون بیشترین بخش یادگیری بشر از طریق قوه  بینایی میسر می‌شود بی دلیل نیست که خاطر نشان شویم تصویر یادگیری را تقویت کرده چرا که دانش آموزان و به ویژه زبان آموزان را به احساس و درک واقعی نزدیک می‌سازد.

به گفته ریچارد ^[18](نقل شده در مقاله روحانی و شریفی ،2014)، منابع مختلف آموزش زبان انگلیسی را بر اساس نوع انتقال مفاهیم به سه دسته­ی: نوشتاری، غیر نوشتاری، و هر دو می‌توان تقسیم­بندی نمود. از مهم‌ترین منابع نوشتاری می‌توان به کتاب‌های آموزشی اشاره نمود که موثرترین و بیشترین نقش آموزشی را در یادگیری و یاددهی زبان خارجه برعهده دارند (هاتچینسون و تورز1994 ، نقل شده در مقاله محمودی و مرادی،1394); چرا که بدون وجود کتب و منابع درسی، زبان آموزان منبع موثق و کاملی جهت یادگیری ندارند و به علاوه معلمان نیز چارچوب آموزشی مناسبی در اختیار نخواهند داشت. بنابراین پرداختن به کیفیت آموزشی منابع و کتب درسی از طریق سنجش و ارزیابی مطالب بهترین قدم در راستای بالا بردن کیفیت آموزشی زبان دوم است. در این میان ارزیابی دقیق کتاب‌های درسی زمانی موفق تر می‌شود که در کنار مطالب نوشتاری به ارزیابی ویژگی های ظاهری کتاب، تصاویر،وتمامی اجزای آموزشی هم توجه شود ;چون طبق نظر تیملینسون^[19](2003)، باید درسنجش واقعی کیفیت منابع درسی به اهمیت نقش و تاثیر تصاویر درآموزش نیز پرداخته شود.

3. روش

3.1. هدف تحقیق

به گفته‌ی شاوو مک دونو^[20]( 2003، نقل شده در مقاله محمودی و مرادی ،1394) وفور کتاب‌های آموزش زبان باعث ایجاد ابهام در انتخاب مناسب کتاب آموزشی می‌شود، و زبان آموز را دچار سردرگمی در انتخاب خوب می‌کند. این بدین معناست که حتی کتاب‌های آموزشی زبان که چاپ منابع خارجی است با کمی و کاستی‌های فراوانی همراه است. و دقیقا به همین دلیل کتاب‌های زبان آنگلیسی چاپ داخل نیز هرگز نمی‌توانند عاری از وجود نقص و اشتباهات باشند. بنابراین در این تحقیق کوشش می‌شود تا با تجزیه و تحلیل های آماری و با کمک نظر صاحب نظران در این زمینه به بیان نقاط ضعف و قوت کتب درسی بپردازیم; با امید به این که نتایج پژوهش حاضر بتواند تا با ارائه راهکاری عملی  باعث بهبود سطح کیفی کتاب‌های آموزش زبان انگلیسی تالیف داخل شود. شاید به این طریق بتوانیم گامی در جهت بهتر شدن کیفیت آموزش زبان خارجی داشته باشیم و هر چه بیشتر به هدف نهایی آموزش که همان یادگیری زبان دوم به شکل کاملا کاربردی شویم.

به گفته صاحب نظرانی مانند هیل^[21](2003 (،  بررسی سطح کیفی کتاب‌های آموزش زبان بدون در نظر گرفتن کلیه ابزارهای بصری موجود در آن از تصویر گرفته تا جدول و نقاشی ها و … کاملا بی معناست چرا که اکثر بازارهای کتاب آموزش زبان از فرم کاملا خالی از تصویر به سمت شکیل شدن پیش رفته اند و بیش از پیش کتاب ها را با تصاویر رنگی و واقعی در اختیار داریم که برخی تنها جنبه نمایشی داشته و برخی به منظور کمک به فهم بهتر مطالب می‌باشد.

 پژوهش حاضر سعی دارد تا با بررسی ویژگی های بصری کتاب‌ها و به ویژه تصاویر به تحقیق در مورد تعادل بین رنگی و سیاه و سفید بودن تصاویراز یک سو ،واز دیگر سو تعادل بین تصاویر واقعی و نقاشی را بررسی‌کند و بالاخص به نتیجه گیری در مورد اهداف واقعی تصاویر و نمایشی یا آموزشی بودن آن ها برسد.

3.2. روش و مواد تحقیق

به منظور جستجوی هدف این تحقیق سه کتاب آموزش زبان انگلیسی Prospect 1، Prospect 2، و Prospect3 که در سه پایه ی هفتم ، هشتم، و نهم در مقطع متوسطه اول در مدارس ایران تدریس می‌شوند از لحاظ کیفیت تصاویر مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار گرفتند. هر سه کتاب، مورد تایید وزارت آموزش و پرورش ایران است و زیر نظر مدیریت برنامه ریزی درسی و تالیف کتب دروس عمومی به چاپ رسیده‌اند؛ که کتاب زبان هفتم در سایز  A4 و در ابعاد 27 20 سانتی متر و دو کتاب هشتم و نهم در سایز َA5 و در ابعاد 23 16 سانتی متر طراحی شده‌اند و کتاب‌های هر سه مقطع همراه با  بخش لغت نامه تصویری در آخر کتاب هستند و همچنین کتاب کار نیز برای تمرین  مطالب آموزشی وجود دارد. کتاب Prospect 1 برای زبان‌آموزان مبتدی و دو کتاب Prospect 2  و Prospect 3 برای زبان‌آموزان با سواد زبانی متوسط طرح ریزی شده‌اند.

تصویر شماره 1 : برگرفته از کتاب زبان انگلیسی هفتم با مفهوم آموزش لغت

در حقیقت تمرکز اصلی هر سه کتاب بر یادگیری لغت در درجه اول، گرامر ، و مهارت‌های گفتاری ، نوشتاری، و شنیداری در درجه دوم حائز اهمیت هستند. کتاب Prospect 1  شامل 8 درس و 4 بخش یادآوری و مرور می‌باشد. هر درس شامل دو تمرین مکالمه، بخش قواعد، و تعدادی فعالیت جهت یادگیری بهتر مطالب می‌باشد و تقریبا هر صفحه همراه با حداقل یک تصویر می‌باشد. تصاویر مربوط به بخش مکالمه بیشتر در سایز بزرگ و با اندازه حداقل13  8 ارائه شده‌اند و تصاویر مربوط به یادگیری لغت در سایز کوچک و به اندازه‌ی حداقل 5/2 5/2 طراحی شده‌اند.

تصویر شماره 2: برگرفته از کتاب زبان انگلیسی هفتم با مفهوم آموزش مکالمه

کتاب Prospect 2 شامل 7 درس و 3 بخش مرور مطالب است. هر درس حاوی یک بخش مکالمه ،تدریس گرامر، تدریس لغت، و تعداد زیادی تمارین مربوط به تقویت گفتاری، شنیداری، و نوشتاری است. تصاویر بخش مکالمه در سایز 10  6 سانتی متر و تصاویر بخش لغات در سایز نسبتا بزرگتری در مقایسه با کتاب هفتم ارائه شده‌است.

کتاب  Prospect3 دارای 6 درس و 3 بخش مرور و یادآوری است. صفحه اول هر درس با تعدادی تصاویر نمایشی شروع می‌شود و صفحات بعد با درس مکالمه، گرامر، و لغت ادامه می‌یابد. در این کتاب تصاویر درس مکالمه در اندازه های بزرگتر و واضح‌تری نسبت به دو کتاب پایه هفتم و هشتم طراحی شده‌اند. همچنین تصاویر درس شناخت لغت به شکل دایره‌ای و به طرز زیباتر و جذاب‌تری قرار گرفته‌اند.

در تحقیق حاضر با استفاده از تحلیل محتوایی به گفته‌ی الو و کینگس^[22] (2008 نقل شده درتحقیق روحانی، و شریفی، 2014) استفاده می‌کنیم که معتقد است : روش تحلیل محتوایی هم در تحلیل مطالب و هم در تحلیل تصاویر کتاب‌های درسی می تواند مفید واقع شود. برای این منظور تصاویر سه کتاب درسی توسط دو نفر ارزیاب، به منظور افزایش اعتبار و اطمینان تحقیق، مورد تجزیه و تحلیل کمی قرار گرفته است و هر جا که نظر دو ارزیاب با هم توافق نداشت از طریق میانگین گیری به بیان داده‌های واقعی مبادرت ورزیده شد، و بعد از جمع آوری آماری ، اطلاعات مورد ارزیابی قرار گرفتند تا توسط آمارگیری دقیق و با ارائه درصد به تحلیل کیفی تصاویر بپردازند.

4. تجزیه و تحلیل داده ها

اهداف ويژه اين مطالعه شامل تعيين مهمترين نقاط قوت و ضعف كتاب جديد با درنظر گرفتن ميزان و چگونگي توجه به ويژگيهاي ظاهري تصاویر در سه کتاب درسی دوره اول متوسطه است.پس از جمع آوری داده‌ها و شمارش فراوانی تعداد تصاویر رنگی و تصاویر سیاه و سفید موجود در سه کتاب ذکر شده ، آمار موجود در جدول شماره یک بدین صورت خلاصه شده‌است.

جدول شماره 1: تناسب بین تصاویر رنگی و سیاه و سفید

درصد تصاویر سیاه و سفید	درصد تصاویر رنگی	تعدادتصاویر سیاه و سفید	تعداد تصاویر رنگی	تعداد کل تصاویر	تعداد کل صفحات	عناوین کتاب ها
0	100	0	318	318	74	کتاب Prospect 1
86/8	14/91	21	216	237	96	کتاب Prospect 2
0	100	0	270	270	134	کتاب Prospect 3

با ملاحظه داده‌های جدول شماره 1 همانگونه که مشاهده می‌شود در کتاب Prospect 1 و Prospect 3 در مقایسه با کتاب Prospect 2 اصلا از تصاویر سیاه و سفید استفاده نشده است. همپنین کتاب هفتم در مقایسه با دو کتاب هشتم و نهم به ترتیب 74/1 و 13/2 درصد شکیل‌تر بوده است زیرا به نسبت صفحات کتاب از تعداد تصاویر بیشتری در متن کتاب استفاده شده‌است . این بدین معناست که با بالاتر رفتن سطح دانش زبان آموزان سعی شده که از تعداد تصاویر موجود در متن کاسته شود. و در کتاب هشتم نسبت به دو کتاب هفتم و نهم از تعدادی تصاویر سیاه وسفید بهره گرفته شده‌است که طبق جدول شماره 2 تمامی تصاویر سیاه و سفید آن به شکل نقاشی و با هدف نمایشی بوده‌است، که این قضیه دلالت بر این مسئله دارد که اگرچه  در کتاب هشتم 86/8 درصد تصاویر سیاه و سفید می‌باشند ولی بیشتر جنبه نمایشی داشته و به شکل نقاشی ارائه شده که نشان می‌دهد تنها جنبه سرگرمی و یا ایجاد تنوع داشته و در حقیقت پدید آورندگان کتاب سعی کرده‌اند تا در هر سه کتاب تصاویر با کیفیت رنگی به جای سیاه و سفید وجود داشته باشد.

جدول شماره 2: تناسب بین تصاویر سیاه- سفید و نقاشی-واقعی و نمایشی-آموزشی

درصد تصاویر نمایشی سیاه و سفید	درصد تصاویر آموزشی سیاه و سفید	درصد تصاویر واقعی سیاه و سفید	درصد تصاویر نقاشی سیاه وسفید	تصاویر نمایشی سیاه و سفید	تصاویر آموزشی سیاه و سفید	تصاور واقعی سیاه و سفید	تصاویر نقاشی سیاه وسفید	تعداد کل  تصاویر سیاه و سفید	عنوان کتاب
0	0	0	0	0	0	0	0	0	Prospect 1
19/76	81/23	81/23	19/76	16	5	5	16	21	Prospect 2
0	0	0	0	0	0	0	0	0	Prospect 3

(جهت دانلود فایل اصل مقاله به فرمت پی دی اف، کلیک نمایید)

به علاوه اگر از جنبه نحوه‌ی ارائه تصاویر، موضوع بررسی شود طبق جدول شماره 3 بیشتر تصاویر به شکل واقعی بوده که بیشتر بازتاب دهنده‌ی زندگی واقعی مردم است و در حقیقت باعث ملموس‌تر شدن موضوعات شده و به فهم و یاد آوری بهتر مطالب کمک شایانی می‌کند. همچنین بر طبق دادها اینگونه برداشت می‌شود که دو کتاب هفتم و نهم در مقایسه با تعداد کل تصاویرشان تقریبا به یک میزان از تصاویر نقاشی استفاده کرده‌اند در حالی که با مقایسه دو جدول شماره 2و 3  به این نتیجه می‌رسیم که کتاب هفتم از تعداد تصاویر واقعی رنگی  بیشتر و تصاویر نقاشی سیاه و سفید بیشتری بهره برده است. که البته بر اساس یافته های جدول شماره 4 نیز می‌توان  اینگونه استنباط نمود که تصاویر ارائه شده در هرسه کتاب بیشتر هدف آموزشی مد نظر بوده و بیشتر در جهت کمک به آموزش مطالب لغوی و گرامر بوده‌اند تا صرفا نمایشی و جهت زیبایی یا تزیین کتاب باشند. اگرچه طبق مقایسه ای که در بین سه کتاب به عمل آمد اینگونه برداشت شد که با پیشرفت سطح علمی زبان آموزان تصاویر بیشتر به سمت تزیینی و نمایشی سوق داده شده بودند به طوریکه در کتاب هفتم تنها 23/7 درصد تصاویر نمایشی بودند ولی در دوکتاب هشتم و نهم 92/13و 92/15 درصد تصاویر جنبه ی سرگرمی داشته‌اند.

جدول شماره 3: تناسب بین تصاویر واقعی و نقاشی

درصد تصاویر نقاشی	درصد تصاویر واقعی	تصاویر نقاشی	تصاویر واقعی	تعداد کل تصاویر	تعداد کل صفحات	عناوین کتاب ها
81/30	19/69	98	220	318	74	کتاب Prospect 1
04/11	60/88	6	210	237	96	کتاب Prospect 2
25/29	75/70	79	191	270	134	کتاب Prospect 3

جدول شماره 4: تناسب بین تصاویر آموزشی و نمایشی

درصد تصاویر نمایشی رنگی/ سیاه و سفید	درصد تصاویر آموزشی رنگی/ سیاه و سفید	تصاوی نمایشی رنگی / سیاه سفید	تصاویر آموزشی رنگی/ سیاه و سفید	تعداد کل تصاویر	تعداد کل صفحات	عناوین کتاب ها
23/7 0	77/92 0	23 0	295 0	318	74	کتاب Prospect 1
04/16 98/99	96/83 02/0	17 16	199 5	237	96	کتاب Prospect 2
92/15 0	08/84 0	43 0	227 0	270	134	کتاب Prospect 3

 

جدول شماره 5: مقایسه فراوانی داده ها براساس تمامی معیارهای سنجش

Prospect 3	Prospect 2	Prospect 1	ویژگیها
134	96	74	تعداد کل صفحات
270	237	318	تعداد کل تصاویر
270	216	318	تعداد کل تصاویر رنگی
79	6	98	تعداد تصاویر رنگی نقاشی
191	210	220	تعداد تصاویر رنگی واقعی
0	21	0	تعداد کل تصاویرسیاه وسفید
0	16	0	تعداد تصاویر سیاه-سفید نقاشی
0	5	0	تعداد تصاویر سیاه و سفید واقعی
100 0	14/91 86/8	100 0	درصد تصاویر رنگی درصد تصاویر سیاه سفید
75/70 0	77/2 19/76	81/30 0	درصد تصاویر رنگی نقاشی درصد تصاویرسیاه سفید نقاشی
25/29 0	23/97 81/23	19/69 0	درصد تصاویر رنگی واقعی درصد تصاویرسیاه وسفید واقعی

بر طبق داده‌های جدول 5 که به مقایسه همه‌ی معیارهای سنجش تصویر می‌پردازد، جمع بندی دیگری که از طریق مقایسه فراوانی و درصد فراوانی تصاویر از بعد رنگ و طرح و هدف آنها شد حاکی از این است که تصاویر کتاب نهم در مقایسه با دو کتاب هشتم و هفتم بیشتر جنبه نمایشی داشته (مطابق  نمونه تصاویر آورده شده از کتب هشتم و نهم در شکل 3 و 4 صفحه بعد) و صرفا به قصد سرگرمی زبان‌آموزان آورده شده است مانند تصاویری که در اول بخش همه درس‌های کتاب آمده است و یا تصاویر قبل از بخش مکالمه که صرفا  جهت نمایش عمل صحبت کردن دونفر بدون وارد کردن جزییات دیگر از قبیل موضوع مورد صحبت یا انتقال مفاهیم در صحبت‌ها است.

 

شکل 3: نمونه ای برگرفته از تصاویر نمایشی کتاب  زبان انگلیسی نهم با هدف تمرین مکالمه       شکل 4: نمونه ای بر گرفته از تصاویر نمایشی کتاب هشتم در ابتدای هر درس

5. نتیجه گیری

تصوير در کارایی کتاب‌های آموزش زبان انگلیسی اهميت بسزايي دارد ، زيرا تصویر در كنار متن فرايند يادگيري را تسهیل کرده وبه حفظ بهتر و طولانی مدت مفاهیم کمک می‌کند.  از آنجایی كه بخش اعظم يادگيري انسان از طريق حس بينايي است، زبان آموز مي تواند برخي از حقایق ، مفاهیم انتزاعی، و شخصيت هاي تاريخي  را، كه امكان ديدنشان ميسر نيست، از طريق مشاهده تصاوير مربوط به آن ها به راحتی فراگيرد، بشناسد، و به خاطر بسپارد. با این وجود نتایج حاصل از تحقیق حاضر در مورد کتاب‌های مقطع متوسطه اول در ایران حاکی از این است که به جز کتاب هشتم که دارای تعداد معدودی تصاویر سیاه و سفید بودند بقیه کتاب‌ها همراه با تصاویر رنگی و اکثرا با فرم طبیعی و واقعی تا به شکل نقاشی و غیر واقعی بودند; که این خود از مهم ترین نقاط قوت کتاب‌ها بوده چرا که هرچه بیشتر به زندگی، نیازها ، و اهداف زبان آموزان و معلمان نزدیک ترهستند و به عبارتی به هدف غایی آموزش زبان که همان موفقیت هرچه بیشتر در صحبت کردن به زبان خارجی است کمک شایانی می‌کند.

بر اساس یافته‌های اين پژوهش ،در حقیقت مهمترین  نقاط قوت این سری کتاب‌ها عبارتند از:  اولا، برتری فوق العاد تصاویر رنگی بر سیاه و سفید است که نشان از زیبایی و جذابیت و متنوع بودن تصاویر دارد. دوما، برتری نسبی تصاویر واقعی بر تصاویر نقاشی و غیر واقعی است که حاکی از رعایت شاخصه ی طبیعی و ملموس بودن تصاویر دارد و از طرفی انتزاعی کننده زندگی واقعی در مطالب و مفاهیم کتاب هاست. سوما، وفور تصاویر آموزشی نسبت به تصاویر نمایشی و صرفا تزیینی ، نشان از بالا بودن کیفیت آموزشی کتاب‌ها دارد چرا که حاکی از تلاش فراوان مولفان در راستای بالا بردن سطح علمی و آموزشی کتاب ها از طریق مرتبط نمودن مطالب و تصاویر دارد.

در کنار نقاط قوت موجود در تصاویر کتاب ها می توان نقاط ضعف کاملا مشهودی را در کتاب‌ها نام برد که از آن جمله: پایین بودن کیفیت رنگی تصاویر وهمچنین کاهش تصاویر آموزشی مرتبط با مطالب درسی همزمان با بالا رفتن سطح سواد زبانی زبان آموزان است; در حالیکه اتفاقا در سطوح بالا بهره گرفتن از تصاویر می‌تواند حتی بسیار موثرتر از مقاطع پایین باشد چرا که به  امر انتقال بسیاری مفاهیم انتزاعی کمک وافری می‌کند.

    6. منابع

ابو الفرج، محمد أحمد (1966). المعاجم اللغوية في ضوء الدراسات علم اللغة الحديث. بيروت : دارالنهضة العربية.

تقي پورظهير، علي( 1385 ). .اصول اساسي برنامه ريزي درسي و آموزشي. تهران: انتشارات آگاه سعدي، حشمت الله (1376). كاربرد عكس در آموزش كشاورزی.   جهاد، سال هفدهم ،شماره 195،ص 20- 24.

زارعي زواركي، اسم اعيل و فاطمه جعفرخان (1392). بررسي كاربرد تصوير در آموزش ويژه ، مجلة تعليم و تربيت استثنايي، سال سيزدهم، شماره 7، پياپي 120, ص 27-36.

شاد قزويني، پريسا (1387).  ويژگي هاي تصويري در كتاب هاي قرآني كودكان ، پژوهش های قرآنی سال چهارم, شماره 54-55 ،  ص 290- 319.

صدر زاده ،ماندانا (1384) . رويكرد ارتباطي و روش سمعي – بصري : تقابل ديدگاه ها ي آموزشي. مجله ی پژوهش زبا نهاي خارجي، شماره 23, ص 119-138.

ظهرابي، محمد (1386). نقش تصوير و متن در يادگيري. فصلنامه علامه، شماره 13 ، ص 249-260.

لرين والتر و موريس سنداك ( 1377) . فضاي خالي در متن؛ گفتگوي والتر لرين با موريس سنداك، ترجمة زهره قاييني،  پژوه شنامه  ادبيات كودك و جوان ، شماره 11 ، ص75-81.

روحانی علی، جم بشیر، و جمشید زاده زهرا ( 1394). ارزیابی پیوستگی بین تصویر و متن در کتاب های آموزش زبان انگلیسی.  پژوهش های زبانشناختی در زبان های خارجی، 5(2) ، 269- 288.

محمودی محمد هادی ، مرادی محمد. (1394). نقد و ارزشيابي كيفي كتابزبان انگليسي پاية اول دوره اول متوسطه (هفتم)  با تأكيد بر روششناسي آموزش زبان خارجي. پژوه شنامة انتقادي متون و برنام ههاي علوم انساني. پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي 3(15) ، 169-179.

Azizifar, A., & Baghelani, E., (2014). Textbook evaluation from EFL teachers’ perspectives: The case of “Top-Notch” series. International SAMANM Journal of Business and Social Science, 2(1), 22-40.

Azizifar, Akbar (2009). An analytical evaluation of Iranian high school ELT textbook from 1970 to 2010. The Journal of Applied Linguistics, 2 (2), 52-79

Bishop, S.R., & Hickman, J. (1992). Four or fourteen or forty: Picture books are for everyone. In S. Benedict & L. Carlisle (Eds.), Beyond words: Picture books for older readers and writers (pp. 1-10).

Cho, B.-K., & Kim, J. (1999). The Improvement of Children’s Creativity: Through Korean Picture Books. Childhood Education, 75(6), 337-341.

Diamond, M. S. (2008). The Impact of Text-picture Relationships on Reader Recall and Inference Making: A Study of Fourth Graders’ Responses to Narrative Picturebooks. United States: ProQuest.

Dimopoulos, K., Koulaidis, V., & Sklaveniti, S. (2003). Towards an analysis of visual images in school science textbooks and press articles about science and technology. Research in Science Education, 33(2), 189-216.

Elo, S., & Kyngas, H. (2008). The qualitative content analysis process.  Journal of Advanced Nursing, 62(1), 107-115.

Fang, Z. (1996). Illustrations, text, and the child reader: what are pictures in children’s storybooks for? Reading Horizons, 37(2), 3.

Ghorbani, Mohammad, Reza (2011). Quantification and graphic representation of EFL textbook evaluation results. Theory and Practice in Language Study. 1(5), 501-520.

Haycroft, J. (1998).  An introduction to English language teaching.  London: Longman.

Hutchinson,T.,  &  Torres, E. (1994). The textbook as agent of change.  ELT journal, 48(4), 315-328.

Hutchinson, T., & Torres, E. (1994). English for specific purposes. Cambridge University Press.

Hill, D. A. (1990). Visual impact. Harlow: Longman.

Hill, D. A. (2003). The visual elements in EFL coursebooks. In B. Tomlinson (Ed.).  Developing materials for language teaching (pp. 174-182). London: Continuum Press

Hibbing, A. N., & Rankin-Erickson, J. L. (2003). A picture is worth a thousand words: Using visual images to improve comprehension for middle school struggling readers. The Reading Teacher, 56(8), 758-770.

Jahangard, A. (2003). Evaluation of EFL materials taught at Iranian public high schools, Asian EFL Journal, 9 (2), 130-150.

McDonough, J., Shaw, Ch., & Masuhara, H.  (2013). Materials and methods in ELT: A teachers’ guide (3rd. Ed.). John Wiley & Sons, Inc.

 Moghtadi, L. (2012). Visual elements used in Iran EFL high school textbooks.  Ph.D Candidate in TEFL, Lecturer at Islamic Azad University, Nourabad Mamasani Branch.

Mayer, R. E., Steinhoff, K., Bower, G., & Mars, R. (1995). A generative theory of textbook design: Using annotated illustrations to foster meaningful learning of science text. Educational Technology Research and Development, 43(1), 31-41.

Peeck, J. (1993). Increasing picture effects in learning from illustrated text. Learning and Instruction, 3(3), 227-238.

Richards, J. C. (2001). Curriculum development in language teaching.                                                              Cambridge University Press.

Richards, J. C., Hull, J., & Proctor, S. (2005). Interchange 3: Teacher’s edition (3^rd.ed.). Cambridge University Press.

Roohani, A., & Saeidfar, A. (2014). A critical evaluation of visual elements in Iranian junior high school English textbooks.  Journal of Faculty and Letters and Humanities, 8(2).

Roohani, A., & Sharifi, M. (2014). Evaluation elements in two EFL textbooks.                                        Indonesian Journal of Applied Linguistic, 4(2), 68-77.

Snowman, J., & Cunningham, D.J. (1975). A comparison of pictorial and written adjuncts in learning from text. Journal of Educational Psychology, 67, 307-311.

Suzuki, N.S. (1985). Imagery research with children: Implications for education. In A.A. Sheikh & K.S. Sheikh (Eds.), Imagery in education (pp. 179-198). Farmingdale, NY: Baywood.

Williams, D. (1983). Developing criteria for textbook evaluation. ELT Journal, 37(3), 251-255.

[1]Hutchinson and Torres

 ²Sheldon

 ³Haycroft

 ⁴Cutting age

⁵American English file

⁶Gray Holliday

⁷course

⁸Fun lion

⁹Dimopolous, Koulaids, & Sklavenitis

¹⁰ Peek

¹¹Cho & Kim

¹²Mayer, Mars, Steinhoff, & Bower

¹³ Fang

¹⁴ Diamond

¹⁵ morris sandak

¹⁶ Larine & sandak

¹⁷ Porsha

¹⁸ richard

¹⁹ Timlinson

²⁰ shaun macdonald

²¹ Hill

²² Aloe & Kings

 

(جهت دانلود فایل اصل مقاله به فرمت پی دی اف، کلیک نمایید)